Rok temu Senat RP przyjął uchwałę ustanawiającą 2023 Rokiem Mikołaja Kopernika. Datę powiązano z rocznicą pięćset pięćdziesiątych urodzin i czterysta osiemdziesiątą rocznicą śmierci Mikołaja Kopernika. 

Upamiętnienie 550 rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika, wymaga podkreślenia jego dorobku naukowego, który przyczynił się do ogromnego przełomu cywilizacyjnego. Przełom ten powszechnie zwany „rewolucją kopernikańską” uformował współczesną naukę. Jednocześnie wymusił poszukiwania spójności z tym, co oferowały i dalej proponują koncepcje religijne i systemy społeczne. Dostrzeżenie braku takiej spójności sprowokowało i dalej wymusza próby poszukiwania bardziej uniwersalnych modeli organizacji społecznych i politycznych.

Chociaż za punkt zwrotny formownia się cywilizacji kopernikańskiej można uznać datę opublikowania głównego dzieła Mikołaja Kopernika pod tytułem „De revolutionibus orbium coelestium” (O obrotach sfer niebieskich), co nastąpiło w Norymberdze w roku 1543 [1], to jednak prace nad redakcją tego dzieła rozpoczął Kopernik w latach 1515–1516, a zakończył w czerwcu 1542 roku. Legenda głosi też, że już wydrukowane księgi tego dzieła dowieziono do Fromborka tuż przed śmiercią Kopernika, przed 21 maja 1543 roku [2].

Warto też wspomnieć, że przygotowania do prowadzenia obserwacji astronomicznych rozpoczął Kopernik już około roku 1510, kiedy to zamieszkał we Fromborku [2]. Precyzję pomiarów i systematyczność obserwacji zapewnił sobie przez posadowienie precyzyjnie wypoziomowanej platformy tzw. „pavimentum”. Konstrukcję stanowił najprawdopodobniej wymurowanej z cegły prostokąt, o bokach: 1.5 m x 2 m, lub 3 m x 7 m. Platforma ta mogła też mieć kształt kwadratu o bokach 4 m. Pavimentum zbudował blisko swojego miejsca pracy i zamieszkania we Fromborku, na terenie Kanonii Św. Stanisław Kostki.

Takie posadowienie platformy obserwacyjne, na wzgórzu we Fromborku, w sąsiedztwie Zatoki Gdańskiej sprzyjało obserwacjom ruchu planet, zwłaszcza wiosną i latem, gdy zachmurzenie nad chłodnym Bałtykiem jest mniejsze w porównaniu do lokalizacji położonych w głębi lądu. Istotne było też to, że pomiary wykonywał za pomocą tylko trzech przyrządów tj.: kwadrantu, trikwetrum i astrolabium. Umożliwiało to porównywanie wyników i systematyczne analizy geometryczne, w oparciu, o które wyznaczył „koliste” modele ruchu planet. Wyniki tych badań zbieranych w okresie między 1514 a 1529 rokiem pozwoliły potwierdzić „elegancki” obiegowy ruch planet w układzie słonecznym. Obserwacje pozwoliły również odkryć zmienność mimośrodu tj. odstępstwa orbity Ziemi od idealnego przebiegu kołowego oraz zmienność precesji tj. nieznacznej zmienności kierunku ustawienia osi obrotu Ziemi, które przed Kopernikiem (zgodnie z teorią Ptolemeusza, żyjącego w latach 100–168 n.e.) przyjmowano za stałe [3].

Dla porządku historycznego, warto przypomnieć, że sama koncepcja heliocentrycznego ruchu planet znana już była starożytnym Grekom. Pojawiła się w pismach Arystotelesa w (384–322 p.n.e.), a później astronoma Arystarcha z Samos (310–230 p.n.e.). Jednak dopiero Kopernik dostarczył systematycznie gromadzonych dowodów obserwacyjnych i matematycznych. Istotne jest też przypomnienie, że słuszności swojej koncepcji był już przekonany przed rokiem 1514, redagując „Commentariolus” (Mały komentarz). Pojawienie się tego rękopisu odnotowano w katalogu bibliotecznym w Krakowie. Wpisu dokonał Maciej z Miechowa w dniu 1 maja 1514. Wskazuje to, że rękopis ten musiał być spisany przed lub w roku 1514 [4].

W Roku Kopernika warto więc przypomnieć jego słowa wyrażone w formie siedmiu postulatów. Ich dosłowne tłumaczenie bez baczenia na obecnie przestrzeganą poprawność gramatyczną, brzmią następująco [5]:

  • Nie istnieje jeden środek wszystkich kręgów niebieskich czyli sfer.
  • Środek Ziemi nie jest środkiem świata, lecz tylko środkiem ciężkości i kręgu księżycowego.
  • Wszystkie kręgi obchodzą dookoła Słońce, które znajduje się jakby w środku ich wszystkich, i z tego powodu w pobliżu Słońca jest środek świata.
  • Zestawienie odległości Słońca i Ziemi w porównaniu do wysokości firmamentu jest niewspółmiernie mniejsze niż Ziemi w porównaniu do oddalenia Słońca, do tego stopnia, że jest niezauważalne wobec najwyższego punktu firmamentu.
  • Ruch widoczny na firmamencie, nie dzieje się ze względu na niego, lecz ze względu na Ziemię. Ziemia zatem wraz z najbliższymi elementami obraca się cała w codziennym ruchu, na swoich niezmiennych biegunach, a firmament pozostaje nieporuszony, jak również najdalsze niebo.
  • Jakikolwiek ruch widoczny dla nas w pobliżu Słońca, zachodzi nie z jego przyczyny, lecz z przyczyny Ziemi i naszego kręgu, wraz z którym kręcimy się wokół Słońca albo też z jakimś innym ciałem niebieskim. I że w ten sposób Ziemia unosi się dzięki wielu ruchom.
  • Co u ciał błąkających się widoczne jest jako cofanie się i ruch do przodu, nie dzieje się ze względu na nie, lecz ze względu na Ziemię. Jej własny ruch zatem odpowiada za tyle widocznych na niebie różnic.

Udokumentowanie ruchu obiegowego Ziemi i planet w Układzie Słonecznym, wokół Słońca, sprowokowało poszukiwania zależności występujących w kosmosie, przyrodzie i systemach społecznych. Z poszukiwań tych powoli wyłaniał się inny spójny „porządek”.

Warto pamiętać, że w okresie tym, niepodzielnie sprawujący władzę Kościół katolicki uporczywie tkwił w przekonaniu o centryczności i geostacjonarności Ziemi, a od XIII do XIX wieku trwał okres inkwizycji. Prześladowania dotkały zwłaszcza mieszkańców Europy Południowej i Zachodniej, w mniejszym stopniu Europy Środkowej i Wschodniej. Wtedy też zwłaszcza odległe od Rzymu, Pomorze i Warmia, cieszyły się jednak dużą niezależnością.

Obecnie konfrontacja obu koncepcji tj. wadliwego geocentryzmu i kopernikańskiego swobodnego rotowania planet, prowokuje do ogólnego spojrzenia na organizacje społeczne i polityczne, zwłaszcza w nowym stuleciu, kiedy to otwiera się też kolejne tysiąclecie. Czas już zastąpić centryzm (ciągle kopiowany przez systemy religijne i polityczne niektórych państw) przez „elegancji” porządek, jaki udało się dostrzec Kopernikowi nad Bałtykiem 500 lat temu.

Literatura

1. Biskup M., Dobrzycki J. Mikołaj Kopernik, uczony i obywatel. Warszawa 1972.
2. Dobrzycki J., Hajdukiewicz L. Kopernik. Polski Słownik Biograficzny Tom IV, Wrocław 1968–1969.
3. Ptolemeusz, http://pl.wikipedia.org/wiki/Ptolemeusz, dostęp 12.01.2012.
4. Koyré, A. The Astronomical Revolution: Copernicus—Kepler—Borellis. Ithaca: Cornell University Press, s. 531, 1973.
5. Commentariolus, tłumaczenie treści siedmiu postulatów, autor tłumaczenia: Małgorzata Cieśluk, Uniwersytet Szczeciński, 2022.

Autor opracowania i fotografii: Roman Marks (Instytut Nauk o Morzu i Środowisku, Uniwersytet Szczeciński)